Ovqatlanish

Ovqatlanish – organizmning hayot faoliyatini taʼminlash, salomatlik va ish qobiliyatini saqlab turish uchun zarur oziq moddalarni oʻzlashtirish jarayoni. Kishi tartib bilan toʻgʻri ovqatlansa, kasalliklarga kamroq chalinib, ularni oson yengadi. Toʻgʻri ovqatlanish barvaqt qarib qolishning oldini olishda ham muhim ahamiyatga ega. Meʼda-ichak, yurak-tomir kasalliklari va boshqa(lar) kasalliklarda alohida tuziladigan ratsion hamda ovqatlanish tartibi davo shartlaridan hisoblanadi (q. Parhez bilan davolash).

Ovqat organizmning uygʻun ravishda rivojlanishi hamda bir meʼyorda ishlab turishini taʼminlay oladigan boʻlishi kerak, buning uchun ovqat ratsionining miqdori va sifati, kishining kasb-kori, yoshi, jinsiga tegishli ehtiyojlarga monand kelishi lozim. Organizmning fiziologik ehtiyojlari turli shart-shroitlarga bogʻliq. Bularning koʻpchiligi doimo oʻzgarib turadi. Shu sababli hayotning har bir fursati uchun aniq toʻgʻri keladigan ovqat boʻlishi amalda mumkin emas.

Biroq Odamda maxsus regulyator (boshqaruv) mexanizmlar boʻlib, ular mazkur paytda oʻziga kerakli miqdordagi zarur oziq moddalarni yoyilgan ovqatdan ajratib oladi va oʻzlashtiradi. Lekin organizmdagi moslashtiruvchi regulyator qobiliyatlarning ham maʼlum chegarasi bor; bolalar va kemalarda ular ancha cheklangan. Bundan tashqari, bir qancha oziq moddalar, masalan, vitaminlar, almashtirib boʻlmaydigan aminokislotalarni (q. Oqsillar) odam organizmi moddalar almashinuvi jarayonida hosil qila (sintezlay) olmaydi. Bu moddalar organizmga ovqat bilan tayyor holda kirib turishi kerak, aks holda, sifatsiz ovqatlanish natijasida kasalliklar paydo boʻladi.

Ovqatlanish jarayonida organizm hayot faoliyati uchun muhim oziq moddalar (oqsil, yogʻ, karbonsuv, vitaminlar, mineral tuzlar)ni olib turadi. Bular esa oʻzlashtirilishi jarayonida organizmning energiyaga boʻlgan ehtiyojini qondirib boradi. Biror xil oziq-ovqat mahsuloti organizmda oʻzlashtirilganida ajralib chiqadigan energiya miqdori shu mahsulotning kaloriyasidir. Turli oziq moddalar va energiyaga boʻlgan ehtiyoj odamning yoshi, jinsi hamda mehnat tarziga qarab har xil boʻladi.

Mehnat faoliyati xarakterini hisobga olgan holda ovqat ratsionini toʻgʻri tuzish uchun ovqatlanish gigiyenasi sohasidagi mutaxassis olimlar katta yoshdagi kishilarning hammasini 4 guruhga boʻlishadi. Birinchi guruhga jismoniy kuch sarf qilmaydigan yoki kam jismoniy kuch sarflab ishlaydigan kishilar: aqliy mehnat xodimlari, ishda asabiga zoʻr keladigan xodimlar; boshqarish pultlarning xodimlari: dispetcherlar, barcha xizmatchilar kiradi.

Ikkinchi guruhga mexanizatsilashtirilgan korxona xodimlari va jismoniy zoʻriqmasdan ishlovchi xodimlar: hamshiralar, sanitarkalar, sotuvchi, aloqachi, tikuvchi, avtomatlashtirilgan jarayonlarda band ishchilar va boshqa(lar) kiradi. Uchinchi guruhga mehnat sharoitlari qisman mexanizatsiyalashtirilgan korxonalar va xizmat koʻrsatish sohasida ancha jismoniy kuch sarflab ishlaydigan xodimlar, stanokchi, toʻquvchi, poyabzalchi, metro poyezdi, avtobus, tramvay, trolleybuslarning haydovchilari, umumiy ovqatlanish korxonalari xodimlari (maʼmuriy boshqarma apparatidan tashqari) va boshqa(lar) kiradi.

Toʻrtinchi guruhga yarim mexanizatsiyalashtirilgan yoki mexanizatsiyalashtirilmagan korxonalarda oʻrtacha ogʻir va ogʻir mehnat qiladigan xodimlar: qon ishchilari, shaxtyorlar, yuk avtomobillari haydovchilari, metallurglar, temirchilar, qishloq xoʻjaligi xodimlari va mexanizatolar, yogʻoch tayyorlashda band boʻlgan ishchilar va boshqa(lar) kiradi. Ovqat ratsionini toʻgʻri tuzish uchun, albatta, oziq-ovqat mahsulotlarining kimyoviy tarkibini bilish lozim.

Oqsillar ovqatning eng muhim tarkibiy qismidir. Ovqatda oqsillar yetishmasa, organizm yuqumli kasalliklarga koʻproq moyil boʻlib qoladi, qon yaratilishi susayadi, oʻsib kelayotgan organizmning rivojlanishi osonlashadi, nerv tizimi, jigar va boshqa(lar) aʼzolar faoliyati buziladi, ogʻir kasalliklardan keyin hujayralarning tiklanishi qiyinlashadi, shuningdek, ratsionda oqsillarning ortiqcha boʻlishi ham organizmga ziyon. Ovqatlanishning Oʻzbekistonda qabul qilingan fiziologik meyorlarida ratsiondagi umumiy kaporiyalarning 14 % chayen oqsillar hisobiga koplanadigan boʻlishi tavsiya etilgan.

Oʻsimlik mahsulotlari – don, dukkakllar, kartoshka va boshqa(lar) organizmni oqsillar bilan taʼminlab turadigan qimmatli va muhim mabadir.

Goʻsht va baliqda boʻladigan azotli estraktiv moddalar ovqatlanishda juda muhim ahamiyatga ega. Goʻsht va baliq shoʻrvalarida ekstraktiv moddalar mavjudligi koʻproq hazm shiralari ishlanib chiqishi va ovqatning yaxshi hazm boʻlishiga yordam beradi.

Karbonsuvlar. Normal hayot faoliyati uchun zarur energiyaning yarmidan koʻprogʻini odam organizmi karbonsuvlardan oladi. Ular, asosan, oʻsimliklardan oldinadigan mahslotlarda boʻladi. Karbonsuvlar non, yormalar, kartoshkada kraxmal va qand holida, qandolat mahsulotlari, shirin mevalarda esa qand holida koʻp uchraydi. Nerv tizimi, mushaklar, yurak, jigar va boshqa(lar) aʼzolar faoliyatida karbonsuvlar muhim rol oʻynaydi.

Yormalar, makaron yoki dukkaklilardan tayyorlangan, kartoshka yoki sabzavotlardan pishrilgan taom va garnirdan kuniga ikki mahal yeb turish, 400-500 g non va 90-100 g atrofida qand hamda shirinliklar isteʼmol qilish katta yoshli odamning karbonsuvlarga boʻlgan sutkalik ehtiyojini bemalol qondiradi.

Oʻsimlik mahsulotlarida organizmni energiya bilan taʼminlab turadigan karbonsuvlar bilan birga oziq hisoblanmaydigan karbonsuv – kletchatkalar ham boʻladi. Kletchatka taxm. 25 % miqdorida oʻzlashtirilib, ovqat ratsionda energiya manbai sifatida amaliy ahamiyati yoʻq. Biroq u ichakning normal ishlashiga yordam beradi: ichak devorlariga taʼsir etib, ularni harakatga keltiradi – ichak peristaltikasini koʻzgʻatadi. Kletchatkasi yoʻq ovqat yeyilganda peristaltika susayib ich ketishi mumkin.

Kishi har kuni sariq magʻiz bugʻdoy non, javdar non, sabzavotlardan tanovul qilib turishi kerak, Hoʻlligicha va xomligicha yeyladigan sabzavot va mevalar juda foydali, shuningdek, ularda pektin moddalar ham bor. Bu moddalar karbonsuvlar toifasidan boʻlib, oziqli qiymatga ega. Ularning ovqat hazm boʻlishidagi asosiy ahamiyati peristaltikani kuchaytirib, ichakning yaxshiroq boʻshalib turishiga yordam berishidir.

Yogʻlar organizmni energiya bilan taʼminlab turadigan tayyor yonilgʻi materialidir; ular organizm tomonidan oqsillar, baʼzi mineral tuzlar, shuningdek, yogʻda eriydigan vitaminlarning normal oʻzlashtirilib borishi uchun ham zarur. Ovqat ratsionida yogʻlar boʻlishi tomning mazasini yaxshilaydi va ishtahani ochadi.

Ovqat bilan birga qabul qilinadigan yogʻlar organizmda qisman yogʻ zahirasi hosil qilishga sarflanadi. Yogʻlarga boʻlgan ehtiyojning qondirilishi yogʻning turi va sifatiga bogʻliq. Hayvon va oʻsimlik yogʻlari bir-birining oʻrnini bosa oladi. Ovqat ratsionidagi yogʻlar meʼyori odamlarning yoshi, mehnat faoliyati va iqlimiy xususiyatlarga qarab belgilanadi. Oʻzbekiston aholisi uchun taklif etilgan ovqat meʼyorlarida kaloriyalarning 30 % ini yogʻlar hisobiga qondirish koʻzda tutilgan. Sutkalik ovqat ratsionidagi yogʻlarni normalashda har 1000 kkal ta 35 g yogʻ moʻljallanadi.

Ovqat ratsioniga kiradigan yogʻlarning sifat tarkibi maʼlum ahamiyatga ega. Ovkatga har xil hayvon, parranda va baliqlar yogʻi, shuningdek, oʻsimlik moyi qoʻshish foydali. Kunlik ratsionda 70-85 g cha hayvonlar yogʻi (shulardan, 40 grammi tabiiy holda, qolgani har xil oziovqat, tabiiy mahsulotlar tarkibida) boʻlishi lozim. Ovqat ratsioni tarkibiga baʼzi yogʻsimon moddalar – xolesterin va letsitin ham kiradi.

Hayvonlar yogʻi, tuxum sarigʻi, baliq tuxmi (uvildiriq), miya, jigar, buyraklarda koʻp miqdorda boʻladigan xolesterin organizmning hayot faoliyatida, xususan, nerv tizimi faoliyatida katta rol oʻynaydi. Letsitin tarkibida fosfor va xolin borligi tufayli bu modda xlesterinning biologik antagonisti hisoblanadi.

Letsitin oʻsib kelayotgan organizmning rivojlanishi, qon yaratilishini ragʻbatlantiradi, nerv tizimi, jigar faoliyatiga foydali taʼsir koʻrsatadi, organizmning zaharli moddalarga koʻrsatadigan qarshiligini kuchaytirib, yogʻlarning singishini yaxshilaydi, aterosklerozning paydo boʻlishiga toʻsqinlik qiladi. Grechixa yormasi, salat, bugʻdoy kepgi tarkibida talaygina letsitin bor. Qon va toʻqimalarda normal miqdorda suyuqlik saqlab turish uchun osh tuzi boʻlishi shart, u siydik ajralib chiqishiga, nerv tizimi faoliyatiga, qon aylanishiga taʼsir qiladi, meʼda bezlarida xlorid kislota hosil boʻlishida ishtirok etadi.

Mineral tuzlar organizmdagi barcha toʻqimalar tarkibiga kiradi va organizmning hayot faoliyati jarayonida toʻxtovsiz sarflanib boradi. Odam xilma-xil ovqatlar isteʼmol qilsa, organizmning mineral tuzlarga boʻlgan ehtiyoji toʻla-toʻkis qondirib boriladi. Bunday tuzlar orasida osh tuzi muhim oʻrin tutadi. Qon va toʻqimalarda normal miqdorda suyuqlik saqlab turish uchun osh tuzi boʻlishi shart, u siydik ajralib chiqishiga, nerv tizimi faoliyatiga, qon aylanishiga taʼsir qiladi, meʼda bezlarida xlorid kislota hosil boʻlishida ishtirok etadi.

Suyak skeleti odam gavdasi ogʻirligining taxminan 1/2-1/3 qismini tashkil etadi, syaklarning 2/3 qismi esa mineral tuzlardan tashkil topgan. Odam organizmida boʻladigan jami kalsiyning 99 % suyak toʻqimasi tarkibiga kiradi: qolgan 1 % kalsiy moddalar almashinuviga taalluqli xilma-xil jarayonlarda ishtirok etadi.

Kalsiy tuzlari deyarli barcha oziq-ovqat mahsulotlarida bor, lekin odam organizmi ularni hamma mahsulotlardan ham oʻzlashtirib olavermaydi. Organizmni zarur miqdorda kalsiy tuzlari bilan taʼminlab turish uchun ovqat ratsioniga tarkibida organizmga yaxshi singadigan kalsiy koʻp mahsulotlar: sut va sut mahsulotlari, pishloq, tuxum sarigʻi va boshqa(lar)ni qoʻshish kerak.

Fosfor suyak toʻqimasining hosil boʻlishida ishtirok etish bilan birga, butun organizmning hayot faoliyatida ham muhim oʻrin tutadi. Nerv toʻqimasi tarkibiga koʻpgina miqdorda fosfor kiradi, shuning uchun u nerv tizimining normal ishlab turishida katta ahamiyatga ega. Deyarli barcha oziq-ovqat mahsulotlarida fosfor tuzlari bor, yongʻoq, non, yormapar, goʻsht, miya, jigar, baliq, tuxum, pishloq, sutda fosfor koʻp.

Magniy tuzlari yurak-tomir tizimining normal ishlab turishini taʼminlaydi. Bu tular keksa kishilarga, ayniqsa, zarur, chunki organizmdan ortiqcha miqdor xolesterinni chiqarib tashlashga yordam beradi. Magniy tuzlari kepakda, jaydar undan yopilgan nonda, grechixa, arpa yormalarida, dengiz baligida koʻp.

Kaliy tuzlari yurak-tomir tizimining normal ishlab turishini taʼminlashda, ayniqsa, muhim, chunki u siydik ajralishini kuchaytiradi. Yurak kasalliklari, gipertoniya kasalligi bilan ogʻrigan kishilarga qovoq, tarvuz, olma, bargak, mayiz yeb turish tavsiya etiladi, chunki ular tarkibida talaygina kaliy tuzlari bor.

Organizmning temir va misga boʻlgan ehtiyoji juda kam, sutkasiga grammning mingdan bir ulushiga toʻgʻri keladi, lekin bu elementlar qon yaratilishida muhim rol oʻynaydi; yodga boʻlgan ehtiyoj ham nihoyatda kam, lekin oziq-ovqat mahsulotlarida yod boʻlmasa, qalqonsimon bez faoliyati buzilib, endemik buqoq kasalligi vujudga keladi. Mikroelmentlarga kiradigan kobalt tuzlarining qon yaratilishida roli katta; kobalt vitamin V12 tarkibiga kiradi. Noʻxat, lavlagi, qizil smorodina, qulupnayda kobalt tuzlari koʻp boʻladi.

Suv oziq moddalarning organizmda sarlanishida energiya hosil qilmasa ham, lekin suvsiz hayot yoʻq. Ovqat ratsionida zarur miqdorda suyuqlik boʻlsa, ovqatning hajmi (ogʻirligi) kerakli darajaga yetadi va toʻyganlik hissi vujudga keladi. Suvga boʻlgan sutkalik ehtiyoj tana ogʻirligining har 1 kg vazniga 340 ml ni, yaʼni taxminan 2,5 l ni tashkil etadi. Shu normaning talaygina qismi (1 l ga yaqini) oziq-ovqat mahsulotlarida boʻladi. Kishining suvga boʻlgan ehtiyoji iqlim sharoitlariga va jismoniy ishning ogʻir-yengilligiga bogʻliq.

Vitaminlar ratsionning juda muhim va oʻrnini bosib boʻlmaydigan tarkibiy qismidir. Ular organizmning normal hayot faoliyatini taʼminlab turadi, boshqa oziq moddalarning oʻzlashtirilishi jarayonida ishtirok etadi; organizmning tashqi muhitdagi turli zararli taʼsirotlarga koʻrsatadigan qarshiligini kuchaytiradi, odamning mehnat qobiliyatini oshiradi (q. Vitaminlar).

Ratsionda tarkibi xilma-xil oziq-ovqat mahsulotlarining boʻlishi va ovqatning toʻgʻri pishirilishi vitaminlarni saqlab qolishga imkon beradi. Ogʻir jismoniy mehnatda, homiladorlik davrida, shim. r-nlarda yashaganda vitaminlarga talab kuchayadi. Bunda vitamin preparatlari isteʼmol qilib turish zarur.

Ovqatning hazm boʻlishi mahsulotlar turi va ovqatning nechogʻli xilma-xil boʻlishiga bogʻliq. Hayvon mahsulotlari yaxshi hazm boʻladi, bunda oqsillarning oʻzlashtirilishi alohida ahamiyatga ega. Non, yormalar, sabzavot va mevalar oqsillariga qaraganda goʻsht, baliq, tuxum va sut mahsulotlarining oqsillari yaxshi oʻzlashtiriladi. Toʻgʻri ovqatlanishning eng muhim omili ovqatning xilma-xil boʻlshidir.

Bir xil ovqat koʻngilga urib, yaxshi singmaydi. Ovqat goʻsht, non va yormalardan iborat boʻlsa, tarkibidagi oqsillarning oʻrtacha 75 % oʻzlashtiriladi, agar ovqatga sabzavolar qoʻshilsa, oqsillarning oʻzlashtirilishi 85-90 % ga yetadi. Masalliqlar toʻgʻri pishirib maydalanganda oziq moddalar yaxshi hazm boʻladi.

Ovqatlanish tartibi kuniga necha mahal va qancha vaqt oralatib ovqatlanish, sutkalik ratsion kaloriyalarining ovqatlanish mahallriga taqsimlanishidan iborat. Kuniga 4 mahal ovqatlanish maqsadga muvofiq, chunki bunda hazm yoʻli bir maromda ishlaydi va hazm shralarining kuchi raso boʻlib, ovqat batamom qayta ishlanadi. Doim bir vaqtda ovqatlaganda meʼda shirasi birmuncha faol ajraladi. Ovqatning normal hazm boʻlishida uning isiq-sovuqligi ham muhim ahamiyatga ega.

Keksa kishilar ovqati. 60 va undan katta yoshdagi kishilarda moddalar almashinuvi jarayoni birmuncha susayadi. Ularda oʻrta yashar kishilardagiga qaraganda ovqat kaloriyalari va qabul qilinadigan oqsillar, yogʻlar hamda karbonsuvlarga boʻlgan ehtiyojning oʻzgarib qolishi ham ana shundan.

Kishi qariganda sergoʻsht shoʻrvalar, qayllarni (ovqat hazm qilish, yurak-tomir, siydik ajratish tizimlari ishi uchun qulay sharoit yaratish hamda suv-tuz almashinuvini meʼyolashtirish maqsadida), tarkibida xolesterin koʻp masalliqlar (tuxum sarigʻi, miya, jigar va boshqa(lar)) hamda qiyin eriydigan yogʻlar (koʻy yogʻi va boshqa(lar))ni kam isteʼmol qilishi yoki ovqatga ishlatmasligi kerak. Zarur miqdordagi hayvon oqsillari va yogʻlarni koʻproq sut mahsulotlari hisobiga olib turish mumkin. Sabzavot va mevalarni xomligicha yeb turish foydali. Osh tuzi miqdorini ham cheklash zarur. Qariganda ovqatlanish tartibini keskin oʻzgartirmash oʻz vaqtida ovqat yeb turish muhim. Ovqatni pishrishga ham eʼtibor berish lozim. Qovurilgan, dudlangan, tuzlangan va sirkalangan taomlarni kam isteʼmol qilish tavsiya etiladi.

Homilador ayol va emizikli ona ovqati. Homiladorlik oqsillar, qisman yogʻlar, kalsiy, fosforga boʻlgan ehtiyoj ortadi. Homilador ayol bajarayotgan ishining xarakteriga va vazniga qarab sutkasiga 100-120 g, asosan, oson singadigan va toʻla qimmatli oqsil qabul qilishi, shuning, taxm. 65 g hayvon oksidi boʻlishi, sut, tvorog, pishloq, baliq, goʻsht (goʻshtning yogʻsiz hidini qaynatib pishirigan holda) isteʼmol qilish lozim. Har kuni sut ichib turish homilador ayol organizmini zarur miqdordagi oqsil, kalsiy va fosfor b-n taʼminlab boradi. Homilador ayol ovqati vitaminlarga ham boy boʻlishi kerak. Ular organizmi koʻproq temir moddasiga muhtoj boʻladi. Jigar, tuxum sarigʻi, oshkoʻklar, mevalar temirga, ayniqsa, boy. Homiladorlik davrida osh tuzini ortiqcha isteʼmol qilmaslik, semirishga moyil ayollar esa yogʻ, karbonsuvlarni kamroq isteʼmol qilishi zarur.

Emizikli ona homiladorlik davridagiga qaraganda birmuncha koʻproq ovqat yeyishi, ichiladigan sut miqdorini oshirish, tuxum, sariyogʻ, pishloq, sabzavot, mevalarni koʻproq yeb turishi lozim.

Shifobaxsh-profilaktik ovqatlar

Koʻpgina korxona va muassasalarda shifobaxsh-profilaktik ovqatlar berish joriy etilgan. Ovqatlanishning bu usuli organizmni mustahkamlaydi, tashqi muhitning noxush omillariga boʻlgan qarshiligini oshiradi, moddalar almashinuvi meʼyorlashadi, tizimlar faoliyati yaxshilanadi; i. ch. dagi zararli chiqindilarning meʼda-ichaklarda soʻrilishi kamayadi, ularning organizmdan chiqib ketishi kuchayadi v h. q. Ana shu maqsadlarni koʻzda tutib maxsus ratsion tuzilgan. Shifobaxsh-profilaktik ovqatlar i. ch. korxonalarining oshxnalarida yoki maʼmuriyat bilan kelishib, maxsus parhez taomlar oshxonalarida tayyorlanadi.

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *

Этот сайт использует Akismet для борьбы со спамом. Узнайте как обрабатываются ваши данные комментариев.