Immunitet

Immunitet [lot. immunitas – biron narsadan xalos, ozod boʻlish, qutulish] – tirik mavjudotlarning oʻz butunligi va biologik noyobligini buzuvchi “yot” omillardan himoyalanishi, qarshilik koʻrsatishi, rezistentligi.

“Yot” omillarga bakteriya va ularning toksinlari, viruslar, zamburug’lar, sodda jonivorlar, gelmintlar, koʻchirib oʻtkazilgan aʼzo va toʻqimalar, organizmning oʻzgargan oʻz hujayralari (masalan, oʻsmasimon hujayralar) va boshqa(lar) kiradi. Bu omillar organizm uchun irsiy begona boʻlgan kimyoviy agentlar – antigenlar tutadi.

Organizmni infeksion agentlar va boshqa(lar) yot moddalardan himoya qilish omillari tabiati boʻyicha uchga boʻlinadi:

1. Filogenetik immunitet – anatomik va fiziologik belgilar bilan taʼminlanib, nasdan-naslga oʻtadigan nomaxsus himoya omillari yoki organizmning nomaxsus rezistentligi. Bu omillar patogen agentlar bilan birinchi boʻlib aloqa qiladi,, shuning uchun ularning faoliyati hisobiga odam organizmining koʻpgina yuqumli kasallik qoʻzgʻatuvchilarga chidamlilik taʼminlanadi.

2. Tugʻma immunitet (turga xos, tabiiy) – bir biologik turning maʼlum bir patogen agentga nisbatan chidamligi boʻlib, nasldan-naslga oʻtadi. Masalan, it, qoramol, tovuqlarning oʻlat kasalligi qoʻzgʻatuvchilari odamlarga yuqmaydi, oʻz navbatida, odamlardagi zaxm, qizamiq, virusli gepatit, OITS qoʻzgʻatuvchilari hayvonlarda kasallik qoʻzgʻatmaydi. Turga xos immunitet uzoq yillar davomida evolyutsiya natijasida makrorganizm bilan patogen mikroorganizmlarning oʻzaro munosabati oqibatida vujudga kelgan.

3. Orttirilgan immunitet – hayot davomida organizm immun tizimining yot antigenlar bilan taʼsirlashuvi hisobiga yuzaga keladigan himoya boʻlib, nasldan-naslga oʻtmaydi. Orttirilgan immunitet tabiiy va sunʼiy boʻladi.

Tabiiy immunitet, oʻz navbatida, yana ikkiga boʻlinadi: 1) tabiiy faol immunitet – yuqumli kasallikdan sogʻaygandan soʻng yuzaga keladi; 2) tabiiy sust – onadan bolaga yoʻldosh va sut orqali oʻtadi. Sunʼiy immunitet ham ikki xil boʻladi: 1) sunʼiy faol, vaksinalar bilan emlaganda hosil boʻladi; 2) sunʼiy sust – zardob, qon, immunoglobulin va plazmalar yuborilgandan soʻng yuzaga keladi.

Orttirilgan immunitet mikrobga qarshi (antibakterial immunitet) va uning toksinlariga qarshi (antitoksik immunitet) vujudga keladi. Antibakterial immunitet, oʻz navbatida, steril va nosteril turlarga boʻlinadi. Steril immunitetda kasallikdan soʻng patogen mikrob organizmda saqlanib qolmaydi (koʻpgina yuqumli kasalliklarga xos). 

Nosteril turida kasallik qoʻzgʻatuvchisi organizmda saqlanib qolishi mumkin (masalan, sil, ich terlama, shol, gepatit kabi kasalliklarda), lekin odamda kasallik belgilari kuzatilmaydi, ammo immunitet maʼlum bir sabablarga koʻra susaysa, kasallik qaytalanshi (retsidiv) mumkin.

Adaptiv immunitet bir organizm limfoid hujayralarini ikkinchi organizmga koʻchirib oʻtkazilganda, ularning faolligi hisobiga yuzaga keladi. Masalan, oq qon kasalligida oʻzgargan qon hujayralari oʻldirilib, donor sogʻlom odamdan koʻmik koʻchirib oʻtkaziladi.

Toʻqima va aʼzolarni donordan retsipiyentga koʻchirib oʻtkazishda rivojlanadigan himoya transplantatsion immunitet deb ataladi. Bu himoya koʻchirib oʻtkazilgan toʻqima va aʼzolarning bitib ketmasligiga va ularning nekrozga uchrashiga sabab boʻladi.

Muayyan toʻqima va aʼzoda maʼlum bir omilga qarshi rivojlangan himoya mahalliy I. deb ataladi. Bu himoya sirtqi immun tizim aʼzolarining faolligi hisobiga yuzaga keladi.

Organizmda uni kasallik qoʻzgʻatuvchi har xil Mikroorganizmlar va boshqa “yot” omillardan himoya qiluvchi tabiiy vositalar mavjud (organizmning nomaxsus rezistentligi): teri va shilliq qavatlarning mexanik toʻsiqlik vazifasi, limfa tugunlaridagi yalligʻlanish, organizm suyuqliklarining (soʻlak, koʻz yoshi, meʼda-ichak, nafas va siydik-tanosil yoʻllarining shilliq moddalari, limfa, qon zardobi tarkibidagi lizotsim, interferon, komplement, properdin kabi omillar) bakteritsid va normal mikrofloraning antagonistik taʼsiri, fagotsitoz qiluvchi hujayralar va tabiiy killerlar faolligi, organizmning fiziologik reaksiyalari va boshqa(lar) Nomaxsus chidamlilik qudratli himoya omili boʻlib, makroorganizning ichki muhiti barqarorligi (gomeostazi) ni doimiy ravishda taʼminlab turadi.

Organizm limfoid toʻqimalarining “oʻzinikini begonadan” ajrata olish qobiliyati umurtqali organizmlarda immun omillar tizimi sifatida shakllangan. Organizmda, irsiy jihatdan begona boʻlgan antigenlarga qarshi immun javob qon-limfoid aʼzolarda (immun tizim) maxsus antitelolar va limfotsitlar yordamida amalga oshiriladi.

Fikr bildirish

Email manzilingiz chop etilmaydi. Majburiy bandlar * bilan belgilangan

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.